HomeHistoria Archiwum

Prace naukowo-badawcze i wydawnicze poświęcone problematyce niemieckiej okupacji w Polsce prowadzone były od lata 1945 r. w Sekcji dokumentacyjnej Instytutu, której twórcą i kierownikiem był prof. dr Karol Marian Pospieszalski. Sekcję przekształcono niebawem w Pracownię, a w połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku w Zakład badania dziejów okupacji hitlerowskiej w Polsce.

Kiedy w drugiej połowie 1946 r. zdecydowano o utworzeniu archiwum założono, że jego zadaniem nie będzie gromadzenie dokumentów, gdyż do tej funkcji są powołane państwowe archiwa, czy w przypadku problematyki II wojny światowej i okupacji niemieckiej w Polsce wspomniana już Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. W zamyśle twórcy archiwum Profesora Karola Mariana Pospieszalskiego miało ono stanowić podręczny zbiór materiałów powstały z uwierzytelnionych odpisów dokumentów, przechowywanych we wspomnianych instytucjach. Ale zabezpieczano też pozyskane w latach 1945-1948 oryginalne dokumenty niemieckie i fotografie. Dzięki bowiem inicjatywie Profesora Pospieszalskiego w tych pierwszych, powojennych latach przekazywano do Instytutu dokumenty, wytworzone przez różne instytucje oraz ogniwa niemieckiej administracji, znajdowane w obiektach, w których w latach 1939-1945 miały swoje siedziby. Ponadto tego rodzaju materiały czy fotografie porzucane były w opuszczanych w 1945 r. przez Niemców mieszkaniach prywatnych.

Także w kolejnych latach zbiory Instytutu wzbogacane były przez osoby prywatne, które w formie darowizny przekazywały do archiwum cenne dokumenty, materiały, czasopisma oraz fotografie. Ponadto zasoby Archiwum były i są uzupełniane materiałami zbieranymi dla potrzeb prowadzonych w Instytucie prac badawczych. I tak dla dziejów wielkopolskiej konspiracji, w tym tajnego nauczania i działalności kulturalnej została zebrana przez Profesora Edwarda Serwańskiego obszerna dokumentacja w postaci relacji oraz zeznań świadków. Szczególnie ważne dla badań dotyczących zbrodni niemieckich popełnionych jesienią 1939 r. na Pomorzu Gdańskim są przekazane do Archiwum zeznania świadków zebrane w latach 60. Ubiegłego wieku przez Dr Barbarę Bojarską Bogaty materiał w postaci dokumentów oraz cennej korespondencji powstał w latach 70. podczas badań prowadzonych przez Profesora Edwarda Serwańskiego oraz Dr Marię Rutowską z Instytutu Zachodniego wspólnie z Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce nad stratami polskiej inteligencji w latach II wojny światowej. Podobnie przekazane zostały do Archiwum dokumenty i inne materiały archiwalne zgromadzone podczas prowadzonych badań nad stratami materialnymi Poznania, wysiedleń ludności polskiej do Generalnego Gubernatorstwa oraz w części dotyczące wielkopolskiej konspiracji niepodległościowej w latach II wojny światowej.

Po przeprowadzonych w 1991 r. zmianach w organizacyjnych w Instytucie, skutkujących likwidacją istniejących zakładów badawczych, w tym Zakładu badań nad dziejami okupacji w Polsce zgromadzony tam zbiór dokumentów, materiałów archiwalnych i fotografii dotyczący tej problematyki, liczący około 3750 pozycji inwentarzowych oraz 7000 zdjęć otrzymał oficjalną nazwę Archiwum II wojny światowej Instytutu Zachodniego (1939-1945) .

Z zasobów Archiwum korzysta każdego roku kilkadziesiąt osób. Są to studenci, pracownicy naukowi uczelni wyższych oraz instytutów z Polski, Republiki Federalnej Niemiec i innych krajów europejskich oraz Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W ostatnich 20. latach na podstawie dokumentów Archiwum wydano kilka tysięcy zaświadczeń osobom poszkodowanym przez III Rzeszę w latach II wojny światowej. Posiadane dokumenty i fotografie udostępniane są dla prowadzonych śledztw przez Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie oraz Komisje Okręgowe. Ponadto zamieszczane w wielu wydawnictwach naukowych, literaturze popularnej i prasie oraz eksponowane na wielu wystawach organizowanych w kraju i za granicą. W latach 2009 - 2010 z materiałów Archiwum sporządzonych zostało 36 tysięcy not biograficznych (rekordów) dla projektu badawczego „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką", realizowanego pod patronatem Instytutu Pamięci Narodowej oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Zbiory archiwalne Instytutu Zachodniego są unikalne nie tylko w skali Polski. Jednak stan zachowania części dokumentów i czasopism nie pozwalał na ich pełne udostępnianie zgodne z zapotrzebowaniem. W tej sytuacji podjęto starania o pozyskanie środków finansowych na digitalizację całości zbiorów Archiwum. W końcu 2011 r. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" przyznało dotację na digitalizację oraz nowe opracowanie całości zbiorów Archiwum II wojny światowej Instytutu Zachodniego.

Dzięki funduszom pozyskanym z programu zbiory Archiwum poddane zostały digitalizacji oraz nowemu opracowaniu. To sprawiło, że te cenne i oryginalne dokumenty oraz materiały zostały zabezpieczone i mogą być w pełni udostępniane.

Go to top